گپی ساده با دانشجویان

فصل پنجم

اطلاعات جمعیتی وثبت وقایع حیاتی

 5-1- مقدمه

 بعد از سر شماری ، دومین منبع مهم جمعیت شناسی ثبت وقایع به حساب آمده است در این بحث در مورد تعریف وقایع حیاتی ، ثبت ، وقایع غیر رسمی و رسمی ، وقایع رسمی ایران ، وظا ئف ،نارسایی های ثبت وقایع ، نوع وقایع ، نوع وقایع ، سوالات مطرح شده ،کاربرد ثبت وقایع ، وقایع ثبت شدنی ،آمار ثبت موالید ، نتایج نمونه ای ثبت وقایع مطالبی مطرح میگردد.

 5-2- تعریف  وقایع حیاتی -تفاوت آن با سرشماری وحُسن عمده ثبت وقایع حیاتی ؟

 وقایع حیاتی که بر اساس احوال شخصی است وممکن است برای هر کس در جامعه اتفاق افتد عبارت اند از تولد ، ازدواج ،طلاق ومرگ .ثبت ونگهداری این اطلاعات که وقایع چهار گانه نیز نامیده میشوند ثبت وقایع نام دارد .اگر هدف سرشماری راعکسبرداری از خصوصیات وساخت وترکیب جمعیت در یک لحظه از زمان بدانیم روش ثبت وقایع چهارگانه دگرگونی های جمعیت را به صورت مستمر ضبط و جمع آوری میکند . حُسن عمده روش ثبت وقایع در این است که هر لحظه لازم باشد وضع کلی افراد وجمعیت وتغییرات آنرا به دست میدهد . از این رو همه ساله تهیه چند ترازنامه جمعیت در کشور های توسعه یافته براساس ثبت وقایع یک امر عادی شده است .ثبت وقایع در کشورهاوزمان های دور تاکنون به صورت رسمی ویا به صورت غیر رسمی صورت می گرفته است .

5-3- ثبت وقایع به صورت غیر رسمی: از دیرباز متداول بوده ،و نمونه های آن در غالب جوامع غربی ویا ایران فراوان بوده است .ثبت موالید همراه با مراسم غسل تعمید در کلیسا های کشورهای غربی یک امر ضمنی بوده است . ثبت ازدواج نیز همراه با مراسم تعهد زوجین وادعیه مربوط توسط روحانیون کلیسا صورت می­گرفته است. ثبت مرگ نیز در هنگام حضورکشیش وآمرزش­خواهی یاطلب مغفرت برای متوفی انجام میشده است . این ثبت وقایع اگر چه به صورت غیر رسمی بود ولی در موارد ی برای توصیه های بهداشتی جامعه نیز مورد استفاده قرار میگرفت . مثلا در اواسط قرن شانزدهم که بیماری واگیر طاعون در انگلستان شایع شده بود ، فهرست مرگ ومیر با ذکر علل مرگ وتوصیه های لازم هر هفته منتشر می شد . در کانادا از اوایل قرن 17 گزارشهای کلیسای کاتولیک نگهداری می شده است . در کشور ما از آثار تاریخی گرفته تا کتاب هایی چون معجم البلدان ، سفر نامه ناصرخسرو وغیره اطلاعاتی در مورد شهرها و ترکیب جمعیتی آنها به دست میدهند . گذشته از این سنت خاصی در بین مردم مسلمان ایران­متداول بوده که دیرباز تاریخ و مشخصات مولد وگاهی ازدواج را در پشت کتب مقدس ، به خصوص قران کریم ثبت میکرده اند تا هم از لحاظ معنوی روابط عاطفی پایدار خود را نشان داده ، نوزادرا به نوعی بیمه  معنوی کنند وهم همراه با حفظ حرمت این کتاب مقدس جای محفوظی نیز برای ثبت تاریخ واقعه  جمعیتی ودسترس به ان مشخص کرده باشند .

5-4- ثبت وقایع به صورت­رسمی: از هنگامی متداول شده که سازمان خاص بامسئولیت های معین برای صدور شناسنامه یاکارت هویت افراد از بدو تولد موظف شده است وبا انعکاس وقایع برروی شناسنامه وتهیه فرم خاص (سند هویت ) نگهداری وقایع ثبت شده است و آمار رویداد ها در احوال شخصی مرتبا در اختیار جامعه قرار گرفته است. برای نخستین  بار نزدیک به 270سال قبل حوالی سال 1740میلادی آمار ثبت وقایع جمعیتی کشور سوئد به صورت پیوسته ای منتشر و در اختیار قرار گرفت . بعد ها دیگر کشورهای اروپایی ثبت وقایع را رسمیت بخشیده از قرن نوزدهم در استرالیا نظام ثبت وقایع حیاتی وثبت موالید ومرگ اجباری شد. امروز در غالب کشورهای ثبت وقایع ولادت ، مرگ وازدواج اجباری است و تهیه فرم استانداردی که به عنوان سند اداری حفظ میشو دمتداول است وشناسنامه یا کارت هویت که مامور ثبت احوال صادر میکند ومشخصاتی چون نام ،سن وجنس و ضع تاهل وغیره را روش میسازد برای ارائه به بسیاری از مراجع اداری وقانونی وانجام قراردادهای حقوقی ضرورت دارد .

 5-5- تاریخچه ثبت وقایع رسمی در ایران 

 اگر چه ثبت وقایع از حدود سال 1300شمسی متداول شده است . با تشکیل حکومت مشروطه فکر ایجاد ثبت وقایع قوت گرفت ودر سی و یکمین  کابینه به نخست وزیری وثوق الدوله به موجب تصویب نامه 167 هیات دولت در سال 1297شمسی زیر نظر وزارت کشور اداره سجل احوال تشکیل شد .از روز 16قوس یا آذر ماه همان سال با کمک مامورین بلدیه(شهرداری )مردم تهران شناسنامه یک برگی­دریافت ودفاتری برای تکمیل فرم ثبت ولادت ،مرگ ومیرازدواج وطلاق شروع به کار نمود. در نخستین روز توزیع شناسنامه افراد با نام خانوادگی تهرانچی ،نصر ،پیرزاده ،رزاقی وصدری (قوام الدوله )مشخصات ونام فامیل خود را به ثبت رساندند. در تاریخ 14خرداد 1304قانون سجل احوال به تصویب مجلس شورای ملی رسید .

بعد ها برای گسترش فعالیتهای مربوط به وقایع ،تشکیل اداره کل احصائیه وسجل احوال در سال 1307به تصویب رسید وبا وظایف گرد آوری آمارهای مختلف زیرنظر وزارت کشور مستقلا شروع به کار کرد .قانون های مصوب سال های 1319و1332و قوانین بعدی مکمل یکدیگر بودند اغلب کار سرشماری یا آمار گیری های دیگر وحتی غالب انتخاباتی که در کشور صورت میگرفته است باهمکاری کارکنان ثبت احوال بوده است سر شماری 35شهر ایران در سال20- 1318توسط همین اداره کل صورت گرفته است لیکن برای تهیه مقدمات سر شماری سال 1335 ایران یک واحد آماری با تعداد ی از کارکنان مربوط از اداره کل احصائیه تفکیک وبه نام اداره کل امار عمومی در جَنب آن ودر خیابان سپه تهران شروع به کار نمود .(که بعدها با نام مرکز آمار ایران سرشماری های کشوررا برعهده گرفت)به این ترتیب اداره کل احصائیه به ثبت احوال تبدیل شده وبعدها با نام سازمان ثبت واحوال کشور وتجهیزات نوین وادارات کل متعدد در مرکز واستان های کشور به فعالیتهای مربوط با ثبت وقایع ادامه داده اند .

 

5-6- وظایف ثبتی

انجام فعالیتهای مربوط به تعیین هویت وخویشاوندی افراد ،انعکاس ازدواج ،تولد فرزند ،طلاق و مرگ در شناسنامه ،اعلام جمعیت شهری وروستایی کشور ،تعداد ازدواج وموالید وفوت به صورت ماهیانه وسالیانه برای تنظیم زمینه های بهداشتی ، اقتصادی واجتماعی کشور وتهیه فهرست اسامی مشمولین نظام وظیفه از وظائف عمده  این سازمان بوده است .

 

5-7- نارسایی های ثبت وقایع

 6-7-1-    معمولا فرم های ویژه ای برای اعلام ولادت ،ازدواج ، طلاق  یا مرگ توسط مسولین مربوطه تنظیم میشود در مورد تولد بر اساس اعلامیه ولادت (که به تایید پزشک یا بعضا معتمد محلی می رسد ) سند هوییت تنظیم میشود . اما در سایر موارد قرار بر این بود ه است که پس از وصول اعلامیه های مربوط به ازدواج ، طلاق ومرگ این موارد بر روی سند بایگانی شده در ادارات منعکس شوند که درعمل انبوهی­از اعلامیه های مربوط به ادارات ثبت احوال سراسر کشور فرستاده میشوند ولی کمتر مواردی است که حتی یکی از وقایع بعد از ولادت رابر روی اسناد مربوطه به آن بنویسند . حتی از اعلامیه هایی که به ورود وخروج بین المللی افراد مرتبط میشود ومعمولا در فرودگاه های بین المللی یا سر مرزهای کشور تنظیم میگردداگر چه از حیث امارمهاجرین بسیار سودمند است­.ولی هنوز به نحو مطلوبی استفاده نمی شود.فقط در صورت هماهنگی با سازمان های انتظامی کشور ( اداره کل گذر نامه ) دسترسی به بیلان توازن مهاجرتی وتعیین مهاجرین به داخل وخارج میسر میگردد. 

5-8- کاربردها ی ثبت وقایع و همکاری های مربوط به آن ، به شرح زیرند :

الف : فعالیت های ثبت موالید یا فوت ، صدور شناسنامه و شناسنامه المثنی ، گواهی مشخصات ، خلاصه فوت و اعلامیه موالید وفوت ، تغییر نام خانوادگی ، دفاع از اسناد در دادگاهها و بالاخره وصول فهرست ازدواج و طلاق از محاضر یا دفتر خانه ها ( که زیر نظر وزارت دادگستری هستند ) از جمله وظایف کنونی سازمان ثبت احوال کشور است .

گذشته از این همکاری این سازمان برای اعلام افراد لازم التعلیم هفت ساله به وزارت آموزش و پرورش ،کمک به تعیین علل مرگ ومیر مورد استفاده وزارت بهداشت ، تعیین هویت برای مرکز اسناد در وزارت اطلاعات کشور و امور انتظامی کشور ، همکاری در انتخابات با وزارت کشور ( از حیث تنظیم کارت انتخاباتی و تطبیق رای دهندگان هر حوزه انتخاباتی با ساکنین محلی آن ) و اعلام فهرست مشمولین نظام وظیفه عمومی و سرانجام همکاری با تمامی وزارتخانه ها و سازمان های دولتی از حیث تعیین یا تایید هویت افراد و اعلام آمارهای حیاتی به مرکز آمار ایران و دیگر سازمان هایی که علاقمند باشند .

ب :شناسنامه هایی که توسط مامورین قانونی ثبت احوال صادر می شود برای ارائه به سازمان هایی چون بانک ها، دفاتر رسمی ازدواج و طلاق و برای خرید ملک ، تعیین حق ارث ، استفاده از بیمه حق تاهل و فرزند ، شرکت در انتخابات ، حضور در نظام وظیفه عمومی و بالاخره تعیین هویت فردی در تمامی موارد مشابه ضرورت می یابد .

5- 9- وقایع ثبت شدنی

5-9-1 در فرم ثبت ولادت معمولا نام نوزاد ، جنس ، محل ، تاریخ تولد نوزاد و نوع ولادت ( مرده یا زنده ) سن ، محل تولد ، شغل ، درجه تحصیل والدین ، نام و سن فرزندان قبلی مادر ، نام پزشک یا ماما که در هنگام ولادت حضور داشته ثبت می شود

5-9-2- در فرم ثبت مرگ معمولا نام ، سن ، جنس ، وضع تاهل ، شغل ، محل تولد ،تاریخ و علت مرگ و متوفی مشخص می شود .

5-9-3- در فرم ثبت ازدواج مشخصاتی چون نام ، سن ، شغل ، دین ، محل تولد ، وضع تاهل قبلی عروس و داماد ذکر می گردد .

5-9-4- فرم ثبت طلاق نیز با مشخصاتی مشابه فرم ازدواج تکمیل می شود

5-9-5- در فرم مربوط به ورود و یا خروج از کشور که معمولا در تمامی مرزهای هوایی زمینی و دریایی تکمیل می شود . واحد مهاجرت و گذرنامه از افراد می خواهد که مشخصات ذیل را بنویسند : نام ، سن ، جنس ، وضع تاهل ، زناشویی ، شغل ، ملیت مسافر و همراهان ، منظور بازدید از کشور مورد نظر ، مدت زمان اقامت در خارج از کشور ، برای مسافرین خروجی این قبیل اطلاعات معمولا با هماهنگی با سازمان ثبت احوال قابل جمع آوری خواهد بود . بهتر است با بهره گیری از تجارب مرکز آمار ایران این اطلاعات طبقه بندی شده به صورت جداولی منتشر شودکه در فهرست سالنامه آماری کشور منظور گردد .

5-10- آمارهای ثبت موالید در سال های اخیر

روی هم رفته باید  گفت ثبت نوزادان در سال های اخیر بهبود نسبی یافته و هر سال نسبت به سال های قبل ، از تعداد و نسبت ثبت معوقه کمتر شده و تقریبا آمار ثبت نوزادان در حدی است که می توان امیدوار بود به تدریج آمار ثبت موالید به روز درآید .

 

5-11- نتایج نمونه ای ثبت وقایع

طرح نمونه گیری از زاد ولد در سطح کشور به این ترتیب بوده است که مثلا در پنج منطقه از ادارات ثبت احوال تهران ضمن ثبت واقعه ولادت و تنظیم شناسنامه برای اطفال متولد شده ،پرسشنامه ای که قبلا با همکاری وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی فراهم آمده بود تکمیل می شد که نتایج حاصله از 5 منطقه شهر تهران تعمیم داده اند که ویژگیهای کمی و کیفی زایش این شهر را روشن می ساخت .

اگر چه در تنظیم این قبیل پرسشنامه ها معمولا کشورهای پیشرفته چهان به سه بخش بزرگ پژوهشی زیر عنایت دارند .

1-     ارزیابی سطح اطلاعات  والدین

2-     تعیین نظر و عقیده و یا طرز تلقی والدین نسبت به فرزند

        3-مشخص نمودن طرز عمل و تعیین فاصله نظر و عمل نسبت به تعداد فرزندان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل ششم

نمونه گیری

1-6مقدمه

بعد از سرشماری وثبت وقایع،نمونه گیری عنوان یک منبع مهم جمعیت شناسی را یافته است.

همان طورکه ملاحظه شدانجام سرشماری یا ثبت وقایع اطلاعاتی را برای کل افراد جامعه به دست می دهد . لیکن در مواردی که امکان جمع آوری داده ها به دلایلی برای کل افراد جامعه مقدور نباشد نمونه گیری می کنند ، یعنی به جای آنکه داده های جمعیتی را از طریق بررسی تک تک افراد به دست آورند با بکارگیری فنون خاصی اطلاعاتی را که از تعداد کمی از افراد یک جامعه به طور تصادفی به دست آمده در مورد کل افراد آن جامعه تعمیم می دهند .

 

6-2- نمونه و روشهای کار

گردآوری اطلاعات برای تعدادی از افراد یک جامعه به صورت تصادفی و تعمیم نتایج انها برای کل افراد همان جامعه را نمونه گیری گویند . در این صورت به آن قسمت از جمعیت که انتخاب شده و مورد بررسی قرار می گیرد تا نتایج آن تعمیم داده شود "نمونه" گویند  انواع روشهای نمونه گیری به صورت نمونه گیری سهمیه ای ، نمونه گیری تصادفی ، نمونه گیری خوشه ای و غیر آن در دروس علم آمار بصورت مشروحی آمده است . ولی ذکر این نکته که موضوع نمونه گیری به صورت علمی نیز در جامعه اساسی است خالی از اهمیت نیست .

6-3- مثال هایی از نمونه برداری

6-3-1- با صید چند ماهی از دریا نوع ماهی هایی را که در آن پرورش می یابند مشخص می کنند .

6-3-2- با فرو بردن (بمبو) در داخل یکی از چند لنگه برنج و ملاحظه خصوصیات رنگ و بو اندازه برنج جمع شده از بمبو (مثلا ده گرم برنج نمونه) به مشخصات کل برنج­ها پی برده میشود .

6-3-3- با ملاحظه مشخصات یک مشت نمونه ی گندم که از خروارها گندم برداشته می شود . به مشخصات آنها پی برده می شود و می گویند مشت نمونه خروار است . این ضرب المثل درست همان مطلبی است که از ملاحظه ی نمونه و تعمیم نتایج به دست آمده از کل افراد آن جامعه مورد نظر می باشد .

 

6-4- مزایای نمونه گیری

6-4-1- از آنجا که در فواصل کوتاه انجام سرشماری و یا جمع آوری آمارهای حیاتی مقدور نیست و غالبا لازم می شود که اطلاعات به هنگامی در اختیار داشته باشیم ، انجام نمونه گیری لازم است .

6-4-2- نمونه گیری در مدت کوتاهی انجام می شود و نتایج آن نیز در مدت کوتاهی قابل استفاده خواهد بود .

6-4-3- نمونه گیری با هزینه ی کمتر و نتیجه ی سریع تر کاربرد فراوانی یافته است .

6-4-4- در نمونه گیری غالباً اطلاعات وسیع تری به دست می آید که حتی در سرشماری فرصت جمع آوری آنها نیست .

6-4-5- صحت نمونه گیری بیشتر به اندازه گیری میزان اشتباه آن نیز آسان تر است . اگر نمونه گیری طبق اصول علم آمار انجام شود ، دقت نتایج به دست آمده و درجه بررسی اطمینان به آنها را می توان تعیین کرد . حال آنکه در سرشماری چنین چیزی میسر نیست .

6-4-6- از جمله مزایا و نتایج دیگر اینکه :

1. نمونه گیری به طور همزمان اطلاعات مفیدی به دست می دهد .

2. با دقت بیشتر عمق اطلاعات را می توان زیاد کرد .

3. نمونه گیری به طریق مختلف قابل کنترل است .

4. نمونه گیری می تواند زمینه ای برای تحقیقات بعدی باشد .

5. نمونه گیری برای تحقیق های سری زمانی (سرشماری) مفید است .

 

چه زمانی نمونه گیری به خصوص برای آمارگیری مؤثر و مرجح است؟

1. وقتی جامعه مورد بررسی بسیار گسترده باشد نمونه گیری ارزانتر است.
2. وقتی اطلاعات بسیار زیادی از جامعه لازم باشد نمونه گیری مرجح است .
3. وقتی فوریت جمع آوری الزامی است نمونه گیری مناسب تر است .
4. وقتی محدودیت پرسنلی و تجهیزات داریم نمونه گیری کمتر به خطا منجر می شود .
5. وقتی طول کشیدن سنجش به صورت کلی موجب خرابی آنها بشود (میوه- تره بار- لامپ و ...) نمونه گیری کم خسارت است

 

6-5- نارسایی های نمونه گیری

6-5-1- از آنجا که تعداد چند نمونه نمی تواند معرف کل جامعه باشد ، نتایج مربوط قطعی نیستند و هر چه تعداد نمونه بیشتر بوده و به کل افراد جامعه نزدیکتر باشد اطمینان به نتایج آن بیشتر است . این خصوصیت را اصطلاحاً عدم شمول می نامند .

6-5-2- در برخی موارد تصادفی نبودن نمونه موجب می شود که نتایج به دست امده دقیق نباشد اگر بخواهیم مثلاً پنج نفر از افراد کلاس را به عنوان نمونه انتخاب کرده با بررسی معلومات عموم سطح علمی کلاس را مشخص کنیم ، ممکن است هنگام انتخاب ، افراد عینکی یا جوان ترین ، یا سالمندترین افراد نظر ما را جلب کنند و آنان سؤال کنیم . اگر نتایج به دست آمده را برای تعیین سطح علمی کلاس ملاک قرار دهیم ، نتایج حاصله صحیح نخواهد بود . به هر حال به هر نسبتی که برای تصادفی بودن نمونه ها تلاش شود نتایج به دست آمده قابل تعمیم تر خواهد بود .

6-5-3- محدودیت های نمونه گیری گذشته از موارد فوق محدودیت هایی به شرح زیر برای نمونه گیری مطرح است :

1. نمونه گیری در معرض خطاهایی از قبیل جواب نداده ها می باشند .

2. نبودن سرپرست در واحد مورد تحقیق موجب نارسایی آمارگیری می شود .

3. نمونه گیری تمامی توان های منطقه را به دست نمی دهد .

4. برای مقایسه طولانی داده ها نمونه گیری مناسب نیست .

5. نمونه گیری نیاز به نظارت کاملاً دقیقی دارد .

 

6-6- کاربرد نمونه گیری: نمونه گیری بخشی - نمونه گیری الگویی -نمونه گیری از سرشماری - نمونه گیری آزمایشی

6-6-1- نمونه گیری آزمایشی(سرشماری آزمایشی) این نمونه گیری قبل از انجام سرشماری برای تعیین واکنش افراد جامعه نسبت به سؤالات ، و حجم سؤالات و یا ماهیت سؤال هایی که قرار است در سرشماری مطرح شوند یا پیش اندیشی برنامه های تدارکاتی ، پرسنلی اعتباری و غیره صورت می­گیرد.باانجام­این قبیل نمونه­گیری هابه مشکلات انجام سرشماری پی برده می شود که این پیش آزمون راسرشماری­آزمایشی نیز می نامند.

  

6-6-2- نمونه گیری از سرشماری برای کنترل داده های سرشماری و بررسی کیفی آمارهای به دست آمده صورت می گیرد .با اعزام چند پرسشگر ورزیده با کارشناس به تعدادی از بلوک هایی که قبلآ مورد سرشماری قرار گرفته اند اطلاعاتی به دست می آورند که با مقایسه ی اطلاعات قبلی به درجه ی صحت سرشماری انجام شده پی برده می شود.

 

6-6-3-نمونه گیری الگویی در بعضی از جوامع ابتدا نمونه گیری از پاره ای اطلاعات به عمل می آید ، سپس بر اساس چهار چوب کار مزبور نمونه­گیری کلی انجام می شود . به این ترتیب بخشی از نمونه گیری انجام شده الگوی کار برای سرشماری تمامی خصوصیات جامع قرار می گیرد . یعنی پاره ای از خصوصیات همان جامعه را به صورت کلی بررسی و اطلاعات مربوط را سرشماری می کنند . مثلاً با توجه به تعریف گسترده ای که از فرهنگ یک جامعه داریم فقط از چند زمینه فرهنگ مثلاً سطح آموزشی ، برد صدا و سیما ، ارزش های حاکم بر جامعه فهرست برداری و سرشماری می کنیم و نتایج به دست آمده را بعنوان معرفی کل فرهنگ اعلام می کنیم .

6-6-4- نمونه گیری بخشی بدین صورت است که پاره ای از اطلاعات اساسی از قبیل سن ، جنس،وضع تأهل شمارش و یا سرشماری می شوند ولی بعضی اطلاعات جمعیتی اقتصادی و اجتماعی فقط برای نمونه ای از کل جمعیت کشور جمع آوری می گردد . در سرشماری سال 1370 فرم شماره 2 برای تعدادی که به عنوان نمونه انتخاب می شدند به کار رفته است .

 

6-7- فهرستی از آمارگیری نمونه ای ایران 

با وجودی که انجام نمونه گیری در ایران سابقه ی طولانی دارد ، وزارتخانه ها اغلب عهده دار این امر بوده اند ولی قسمت عمده این قبیل آمارگیریها را در اداره کل آمار عمومی سابق و مرکز آمار کنونی به عهده داشته اند .

همانطوریکه در فهرست نمونه گیریها ملاحظه می شود از حدود یکصد نمونه گیری در مدت نیم قرن اخیر تقریباً نیمی از نمونه گیری های انجام شده توسط آمار عمومی سابق یا مرکز آمار ایران کنونی انجام شده است . پس از انقلاب اسلامی ایران از سال 1357 به بعد انواع نمونه گیری به صورت متنوعی توسط سازمانهای مختلف شروع شده و گاهی سالها بعد کار آمارگیری نمونه ای قبلی ادامه یافته است . برای مثال طرحهای نمونه گیری ایران همه ساله در طی سالهای 1358 تا 1385 همچنان ادامه داشته است .

 

6-8- نشریات بین المللی

علاوه بر منابع سرشماری ، ثبت وقایع و نمونه گیری ، نشریات آماری سازمان های دولتی یا سالنامه های آماری که همه ساله توسط مرکز آمار ایران منتشر می شود مفید است . در سطح جهانی واحدهای بین المللی از قبیل صندوق جمعیتی سازمان ملل متحد ، سالنامه جمعیتی ملل متحد بخش اقتصادی و اجتماعی حاوی اطلاعات جمعیتی است که برای کلیه کشورهای جهان منتشر می شود نیز اطلاعات جالبی به دست می دهد . سازمان های مختلف وابسته به سازمان ملل متحد از قبیل سازمان بین المللی کار و یونسکو که سازمان فرهنگی علمی و آموزشی ملل متحد محسوب می شود با سازمان بهداشت جهانی ، سازمان تعذیه و کشاورزی جهانی ، بانک جهانی صندوق جمعیتی ملل متحد و غیره هر یک به نوبه خود نشریاتی منتشر می کنند که غالباً از منابع اطلاعاتی مفید جمعیتی در سطح جهان به حساب می آیند . ترجمه ی متون و آمارهای بین المللی از سال 1978 تاکنون جسته و گریخته با نامهای شاخص های بین المللی جمعیت ، نمایه ی جمعیتی جهان امروز ، تقویم جمعیتی جهان و شاخص های جمعیت و توسعه توسط انتشاراتی همچون ، کتاب سحاب ، دهخدا ، جهان فرهنگی و غیره ، توسط نگارنده این کتاب در اختیار دانش پژوهان قرار داشته است

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل هفتم

نقش عوامل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در شاخص های جمعیتی ایران

7-2- اثر میزان موالید بر عوامل مختلف

7-2-1- اثر موالید بر عوامل فرهنگی

فزونی بی رویه میزان موالید ایران فشاری بر فرهنگ خانوادگی بوده است که ارزش های حاکم بر خانواده های جامعه اسلامی را به تنگنا می کشید، و هم در زمینه های مختلف فرهنگی و از جمله تعلیم و تربیت در خانه، حضور در مهد کودک، کودکستان و دبستان و دیگر سطوح تحصیلی مشکلاتی به همراه داشت که اقلاً تا وقتی برای رفع این قبیل مشکلات برنامه های اجرائی پیش بینی نشود، ادامه افزایش میزان موالید احتیاط فراوان می طلبد.

برای مثال در سال 1365 در شرایطی که از یک مدرسه اغلب چهار نوبت استفاده می شد، آن هم کلاس های 60 نفره، بازده آموزشی ناچیز می بود.

لیکن در 20 سال اخیر که میزان باروری ایران از حدود 35 در هزار به حدود 18  در هزار کاهش یافته است. بسیاری از مدارس ابتدایی گذشته خالی مانده است (در سال 1385 به جای 2/1 میلیون دانش آموز اول ابتدایی فقط 600 هزار ثبت نام کردند) که بسیاری از مدارس ابتدایی را به دیگر سطوح آموزشی تغییر کاربری داده اند.

7-2-2- اثر موالید بر عوامل اقتصادی

به موجب آخرین آمار ثبت احوال کشور در سال 1370، حدود 661/1 هزار موالید بر جمعیت 56 میلیونی همان سال میزان موالید سالیانه حدود 7/29 در هزار بود که این تقلیل باروری امکان ارتقاء کیفیت آموزشی را تا حدی تسهیل می کرد. فزونی موالید، از نظر اقتصادی هزینه های غذایی، بهداشتی، سکونتی، آموزشی زیادی را می طلبد و برای اشتغال بعدی کشور با موالید زیاد سرمایه گذاری ها، فناوری و برنامه ریزی آموزشی و مدیریت گسترده ای مورد نیاز است.

ادامه زاد و ولد گسترده در شرایطی که مثلاً نیاز غذایی فراهم نگردد تداعی گر این مطلب است که مثلاً اگر دو خانواده، هریک نان سنگک بزرگی

 را به خانه برند، به هریک از اعضای خانواده چهار نفری،یک چهارمِ نان می رسد ولی اعضای خانواده 8 نفری نانی بیش از کف دست نصیبشان نمی گردد. مسلم این است که با شرایط غذایی ثابت زیاد شدن اعضای خانواده موجب تنگنای غذایی و کلاً فقر اقتصادی خواهد شد. در حالی که میزان موالید کمتر ایران (18 در هزار) در این سال ها،نَه تنها تنگنای غذایی خانواده ها را تقلیل داده است بلکه در سطح بین المللی نیز ناگزیر به وارد کردن مواد زیادی نخواهیم بود.

7-2-3- اثر موالید بر عوامل اجتماعی

میزان موالید گسترده کنونی ایران در چند سال اخیر تا حدی ادامه یافته که به موجب سر شماری سال 1370کشور، اندی کمتر از نیمی از کل جمعیت زیر 15 سال گزارش گردیده است. یعنی جمعیت کشور ما در ردیف جوان ترین جمعیت های جوامع مختلف جهان بوده این امر موجب می شد که نیمی از سرمایه های جامعه ما برای تأمین نیازمندی های اولیة این جمعیت جوان به کار گرفته شود و زمینه برای توسعه زیر بنایی اقتصادی و اجتماعی کشور ما محدود می گردید.

به این ترتیب اگر مثلاً تأمین بهداشت و رفاه جامعه مورد نظر باشد، افزایش بی رویه میزان موالید مشکلات متعددی در این رهگذر فراهم می ساخت. و از واکسیناسیون اطفال و تغذیه بهداشتی آنان گرفته تا مراقبت های دائمی و کنترل بهداشتی، در سنین کودکی و یا تأمین پارک کودک و زمینه های رفاهی کودکان و غیر آن، برنامه ریزی های گسترده ای را طلب می کرد که اگر خود را برای پذیرایی آنان آماده نساخته ایم بهتر است دامنه موالید را کنترل کنیم. یعنی موالید نسنجیده رفاه و توسعه اجتماعی را محدود می سازد. از طرف دیگر حجم عظیم جوانان تا سال 1385 نه تنها زمینه شغلی گسترده، بلکه تأمین مسکن و زمینه سازی ازدواج جوانان را می طلبد که هر گونه برنامه ریزی زمینه ساز توسعة اجتماعی خواهد بود.

7-3- اثر عوامل فرهنگی بر کنترل میزان موالید

اثر فرهنگی جامعه در حدی گسترده است که نه تنها بر فرهنگ خانوادگی بلکه بر جامعه فرهنگی هر جامعه اثر می گذارد یعنی مثلاً گستردگی دامنة تعلیم و تربیت بر میزان موالید اثر می گذارد. برای نمونه میزان سواد در سال 1365 کمتر از 60 درصد بوده که چون این میزان در سال 1385 به 83 درصد فزونی می یابد میزان موالید را به کمتر از 18 در هزار تقلیل داده است.

7-3-1- آمارگیری های متعددی در دانشگاه تهران نشان می دهد که نه تنها خانواده های تحصیل کرده علاقمند به داشتن تعداد محدودی فرزند با پرورش مناسب ترند، بلکه درجات تحصیل عالی خانواده هایی که مثلاً دبیر بوده اند نیز مؤثر بوده و کنترل موالید دقیق تری را نسبت به خانواده هایی که معلم دبستان بوده اند اعمال می کرده اند.

7-3-2- اثر پیشرفت اقتصادی در کنترل موالید نه فقط در نتایج آمار گیری خانواده ها مورد تأیید قرار گرفته و خانواده هایی که درآمد بیشتری داشته اند فرزند کمتر آورده اند بلکه جوامع و کشورهایی که از توسعه اقتصادی بیشتری بهره مند بوده اند همواره، کنترل موالید را به مورد اجرا گذارده اند.

7-3-3- توسعة اجتماعی (از سطح تحصیل و اشتغال و درآمد گرفته تا همسرداری و دامنه زندگی شهری) که خود تحت تأثیر عوامل متعددی بوده است موجبات محدودیت موالید را فراهم می  سازد. از طرف دیگر اغلب کشورهای توسعه یافته کنترل سنجیده موالید را برای توسعه جامعه خود ضروری به حساب می آورده اندیکی از اموری که در رشته جمعیت شناسی اجتماعی ( ترکیبی از جمعیت شناسی و جامعه شناسی است) مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد این مطلب است که اغلب اوقات شاخص های توسعه از قبیل سواد، توسعه بهداشت و درمان افزایش امید زندگی یا گستردگی وسایل ارتباط جمعی و ... با میزان باروری همبستگی آماری معنی داری را نشان داده است، یعنی با ظهور و بروز عوامل توسعه زمینه باروری خانواده ها محدودتر گردیده است.

7-4- تأثیر و تأثر شاخص مهاجرت و عوامل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی

7-4-1- نقش مهاجرت در عوامل فرهنگی

به موجب سرشماری سال 1365 بیش از 15 درصد از جمعیت ایران از روستا به شهر یا از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ مهاجرت کرده اند که ذیلاً به پاره ای از اثرات این مهاجرت بر فرهنگ و شرایط اقتصادی و اجتماعی اشاره می شود:

1. اغلب مهاجرت ها موجب تباهی برنامه ریزی های آموزشی در محل مهاجرفرست (در صورتی که برنامه ریزی شده باشد) و لزوم برنامه ریزی های جدید آموزشی در محل مهاجرپذیر می شود، دامنه و ابعاد توسعة فرهنگی مناطق مهاجرفرست و مهاجرپذیر را تغییر می دهد.

2. اغلب این مهاجرت ها از سوی مناطق روستایی و یا شبه روستایی ایران بوده که مردم مهاجر آن الگوی باروری روستایی (وفور زاد و ولد) را به همراه خود به شهرها منتقل می سازند. یعنی با وجود تمامی تبلیغات مربوط و تنگناهای زیستی که برای افراد مقیم شهری ملاحظه می کنند باز هم چون احتمالاً خودشان قبلاً عضو خانواده 10 تا 12 نفری بوده اند کاملاً نمی توانند خود را قانع کنند که الگوی باروری شهری (2 تا 3 فرزند) را به مورد اجرا گذارند زیرا که متأثر از فرهنگ مربوط در موطن قبلی خود می باشند.

7-4-2- نقش عوامل فرهنگی بر مهاجرت

1. در کشور ما و اغلب کشورهای اسلامی و حتی جوامع در حال توسعه دیگر، به علت وجود آداب و سننی که موجب وارستگی بیشتر مردان نسبت به زنان می گردد، مردان به مراتب بیش از زنان داوطلب  مهاجرت می شوند که همین امر در نسبت جنسی جمعیت مردان به زنان منعکس بوده است. یعنی اگر نسبت جنسی مردان کل کشور بیش از 106 بوده، این نسبت در شهرهای کشور حدود 107 و در نواحی روستایی اندکی بیش از 105 بوده است. وفور مهاجرین مرد، به همین ترتیب است که نسبت جنسی روستاهای کشور (که اغلب مهاجرفرستند) در سنین فعالیت شغلی تقلیل نسبی داشته است.

قابل توجه است که در فرهنگ غربی درجة وارستگی زنان و مردان نسبتاً مشابه بوده و از نظر فرهنگی قید و بندهای عمده ای برای مهاجرت زنان به چشم نمی خورد. به همین علت است که مثلاً نسبت جنسی در نواحی مهاجرفرست ایتالیا و یا مهاجرپرور انگلستان تفاوت چندانی نداشته است به عبارت دیگر عوامل فرهنگی که اغلب در کشورهای غربی آنچنان آنچنان تأثیری بر روند مهاجرت مردان و زنان نداشته است در کشورهایی مثل ایران مردان را برای مهاجرت در تقدم قرار می دهد که در نسبت جنسی نیز منعکس می شود.

2. در شرایط بحرانی جنگ، اعتقاد مذهبی و ارزش های فرهنگی حاکم بر ایران موجب شده بود که مشهد مقدس و یا تا حدی شهر قم پناهگاه امنی برای مهاجرین باشد به نحوی که در جنگ تحمیلی عراق میزان مهاجرت به مشهد در ادوار مختلف تاریخی کم نظیر بوده است.

از زمان های قدیم نیز ارزش های فرهنگی انگیزه ای قوی برای مهاجرت و پر جمعیت شدن شهرهایی مثل مکه، مدینه، بیت المقدس و غیره بوده است.

 

7-4-3- نقش مهاجرت در عوامل اقتصادی

1. مهاجرت گروهی از مردم افغانستان به کشورهای مجاور در اوایل انقلاب از جمله ایران و عرضه نیروی کار نسبتاً ارزان آنها کم و بیش تأثیری در تقلیل مزد کارگران کشور ما به جا گذاشت که این افزایش مزد کارگری اخیر در امور ساختمانی را تا حد زیادی به عودت مهاجرین مزبور نسبت می دهند.

2. همان طور که در بحث مهاجرت و لزوم هماهنگی آن در ایران گفته ایم ایجاد انگیزه (هرچند ساختگی باشد) برای مهاجرت موجب انتقال روستائیان و میلیاردها تومان سرمایه از بخش دامداری و کشاورزی به شهرهای بزرگ کشور به خصوص تهران گردیده است که چون مهاجرین روستایی جذب صنایع و تولید نیمه متوقف در اوایل انقلاب نگردیدند و در بخش خدمات (آنهم به صورت کاذب) برای خرید و فروش بی مورد (و نه از طریق تولید کالا به مصرف ) به کار گرفته شدند، موجب این تورم شدید در جامعه ایران شده اند. یعنی مهاجرت ناخوانده (بدون ایجاد زمینه های کار و تولید سازنده از یک طرف در شهر و انتقال سرمایه های روستایی که سبب محدود شدن تولیدات کشاورزی و دراز شدن دست ما به سوی بازارهای مواد غذایی خارجی شده و شیوع اشتغال­های کاذب شهری همراه با مفاسد تبعی آنها و غیره ) آنچنان مشکلات اقتصادی سال های اخیر را دامن زده است که فقط از طریق هماهنگی بین تحصیل و اشتغال و ایجاد زمینة کمی و کیفی تولید بیشتر و در بخش های مختلف اقتصادی و نیز برنامه ریزی توسعه در اقصی نقاط کشور(برای تعدیل مهاجرت) می توان گام مؤثری برداشت.

7-4-4-نقش عوامل اقتصادی بر مهاجرت

1-به هر نسبتی که زمینة کار و فعالیت شغلی در نقاط محروم کشور اشاعه یابد، و همراه با صرفه شدن مشاغل روستایی زمینه های مشارکت مردم در توسعة آموزش، بهداشت، و عمران محلی فزونی گیرد انگیزه های مهاجرت تقلیل خواهد یافت.

2-ایجاد قطب های اقتصادی در داخل کشور و ایجاد گرایش برای مهاجرت سنجیده (که نمونه هایی از آن در نواحی جنوبی ایران در شرف انجام است و یا برنامه ریزی اقتصادی متناسب برای سرمایه گذاری جهت آموزش تخصصی علاقمندان به مهاجرت خارجی و اعزام دسته جمعی مهاجرین به نحوی که هم در چارچوب مقاله نامه های اقتصادی بین المللی بین کشورهای پیشنهاد دهنده با ایران درصدی از درآمدهای کارگری آنان در کشور خارجی برای ادارة مملکت مؤثر باشد و هم پس از مشارکت در صنایع تولیدی کشورهای خواستار و کسب مهارت های شغلی لازم به ایران بازگشته، تجارب و اندوخته های شغلی خود را به صورت صنایع جدید در کشور ما عرضه کنند و سهمی در توسعه و عمران جامعه ایران، به جا گذارند (آنچنان که اعزام کارکنان به آلمان و بازگشت این مهاجرین مجارستانی از کشور آلمان به نتیجه مشابهی برای توسعة کشور رسیده است).

7-4-5- نقش مهاجرت در عوامل اجتماعی

1. اثر مهاجرت برای توسعه اجتماعی نه تنها در طول تاریخ بلکه در کشورهای مختلف نسبتاً سازنده بوده است. این نه فقط مهاجرت انصار در صدر اسلام بود که در شرایط خاص مکه و مدینه در یثرب آن زمان راه گشای پیشرفت و تعالی جامعه اسلامی گردید. بلکه همچنان که گفته ایم در قرون اخیر نیز در برخی از کشورهای جهان مثل ایالات متحده مهاجرت از گوشه و کنار جهان اساس تحولات اجتماعی را پایه گذاری کرده است.

2. افزایش مهاجرین و تأمین بهداشت و درمان آنها (که از جمله عوامل مهم توسعه اجتماعی است)نیازمند به یک برنامه ریزی توسعه اجتماعی است. باانجام مهاجرت لزوم برنامه­ریزی هایی برای قرنطینه بهداشتی افراد مهاجرونیز تنظیم برنامه های مربوط به جذب مهاجرین را درپی دارد که می تواند نقش عمده ای در توسعه اجتماعی داشته باشد.

7-4-6- نقش عوامل اجتماعی بر مهاجرت

در یک برنامه ریزی سنجیده اجتماعی تزیینی اتخاذ می گردد که عوامل دفع کننده جمعیت در جامعه کاهش یابد تا فوجی از مهاجرین به راه نیفتند و زمینه کار و توسعه یک منطقه آنچنان مساعد گردد که کمتر نیازی به مهاجرت احساس شود.

همواره روند مهاجرت از روستا به شهر با زمینه های اصلاحات اراضی و توسعة کشاورزی و با صرفه نمودن محصولات کشاورزی از یک طرف و ایجاد امکانات نسبی تحصیلی، شغلی و رفاهی روستاها  از طرف دیگر در ارتباط بوده است.

اگر زمینه های اجتماعی مزبور در روستا و شهرهای کوچک فراهم گردیده بود در خلال سال های 1365 تا 1370 چنین بعدی از مهاجرت (15 درصد) به مهاجرین قبلی اضافه نمی گردید بدیهی است این مهاجرت های ناخوانده با تنظیم برنامه های سنجیدة اجتماعی می تواند به شکل سازنده ای هم در زندگی شخصی مهاجرین مؤثر باشد و هم جامعة ایران از انتقال به موقع مهاجرین بهره مند شود.